Nieugięty Moreel

Zastanawiacie się czasami kim byli ludzie, których portrety oglądacie w muzeach? Ja najczęściej mam ten odruch przy obrazach, które oprócz sportretowanych osób pokazują coś jeszcze – kawałek pejzażu, inne postaci albo ciekawą kompozycję. Zatrzymuję się wtedy na chwilę i próbuję zrozumieć co właściwie oglądam i dlaczego ktoś zdecydował się zamówić właśnie tę a nie inną kompozycję. 

Hans Memling, Tryptyk Moreelów, 1484 – przed 1489, Memlingmuseum Sint-Janshospitaal, Brugia

Tak jak ma to miejsce w przypadku Tryptyku Moreelów namalowanego przez Hansa Memlinga przed 1489. Upamiętnia on rodzinę na której czele stali Willem Moreel i jego małżonka – Barbara van Vlaenderberch van Hertsvelde. Para doczekała się 5 synów i 13 córek. Wszystkich ich, oprócz dwójki najmłodszych, widzimy na tryptyku. Sposób ich rozmieszczenia zgodny jest z przyjętymi zasadami – męscy członkowie rodu zajmują skrzydło lewe, żeńskie przedstawicielki – prawe. Każdej z grup towarzyszy święty patron imienny rodzica – są to odpowiednio św. Wilhelm z Maleval i św. Barbara. Zaskakuje mnie główna scena, na której pojawiają się postaci trzech świętych, za to próżno szukać tu Madonny z Dzieciątkiem lub sceny z Pasji Chrystusa, które najczęściej się w tym miejscu pojawiały.

Lewe skrzydło
Hans Memling, Tryptyk Moreelów, 1484 – przed 1489, Memlingmuseum Sint-Janshospitaal, Brugia

Kluczem do rozwiązania zagadki jest przeznaczenie ołtarza, który miał stanąć w kościele św. Jakuba w Brugii, w kaplicy rodowej pod wezwaniem świętych Maura i Idziego. I to właśnie ci dwaj święci towarzyszą w scenie głównej św. Krzysztofowi, niosącemu na barkach dziecko. Wedle legendy Krzysztof był dzikim rycerzem, olbrzymem lub nawet psiogłowcem, który pomógł napotkanemu dziecku w przejściu  przez rzekę. W trakcie przeprawy uświadomił sobie, że tym kogo niesie jest Chrystus, i stąd też wywodzone jest źródło jego imienia – Christophoros – niosący Chrystusa. Czemu jednak to ten święty dostąpił takiego wywyższenia skoro nie była mu poświęcona ani kaplica, ani kościół, ani nie opiekował się on żadnym z przedstawionych członków rodziny?

Hans Memling, Willem Moreel i Barbara van Vlaenderberch van Hertsvelde, ok. 1482, Musées Royaux des Beaux-Art, Bruksela

Wróćmy na chwilę do Willema Moreela, bankiera, właściciela ziemskiego i kupca przypraw korzennych (wielce intratnego przedsięwzięcia), który należał do elity miejskiej w Brugii – był potężnym patrycjuszem, został dwukrotnie wybrany na burmistrza miasta – w 1478 i 1483 roku. W historii zapisał się jako odważny działacz na rzecz niezawisłości Brugii, najpierw w obliczu zagrożenia ze strony Francji, następnie – Maksymiliana I. Ten ostatni skazał go nawet na 5 miesięcy aresztu w 1481 roku, już po zawarciu porozumienia ze zbuntowanymi miastami. Po zakończeniu kary Moreel zamówił u Memlinga tryptyczek, być może jako wotum dziękczynne do prywatnej dewocji. Zachowały się z niego jedynie skrzydła, pośrodku zapewne znajdowała się postać Madonny z Dzieciątkiem, adorowana przez małżeństwo Moreel. Na stronie zewnętrznej skrzydeł umieszczono herby Willema oraz Barbary, bardzo starannie i dekoracyjnie ukazane.

odwrocia
Hans Memling, Willem Moreel i Barbara van Vlaenderberch van Hertsvelde, ok. 1482, Musées Royaux des Beaux-Art, Bruksela

Spory z cesarzem nie zakończyły się jednak wtedy  na dobre. Data wypisana na ramie dużego tryptyku  –1484 – to moment, gdy Brugia (razem z Gandawą) ponownie toczy spór z Maksymilianem I, przy wydatnym udziale Moreela. W efekcie cesarz zablokował handlowe funkcjonowanie miasta – rozwiązał lokalną korporację Hanzy, nakazał wszystkim cudzoziemskim kupcom i bankierom przenieść się do Antwerpii i zablokował port Sluis, czyli połączenie Brugii z morzem. Miało to olbrzymie konsekwencje dla rozwoju miasta, które bardzo szybko straciło na ważności na rzecz Antwerpii. Przenosiny zagranicznych kupców miały też znaczenie dla twórczości Hansa Memlinga, który dotąd współpracował głównie z włoską społecznością. W tym właśnie czasie powstał okazały tryptyk Moreelów, potężnych patrycjuszy brugijskich. Należy go rozumieć jako wyraz dumy, wynikającej tak z patriotyzmu lokalnego, jak i liczebności rodu, który – w domyśle – sprawi, że wielkość miasta przetrwa wspierana przez następne pokolenia. Kompozycja jest inwencją Memlinga, uznaje się ją za pierwowzór dla następnych zbiorowych portretów rodzinnych.   

Święci Maur, Krzysztof i Idzi
Hans Memling, Tryptyk Moreelów, 1484 – przed 1489, Memlingmuseum Sint-Janshospitaal, Brugia

Równie nowatorskie było ukazanie postaci św. Krzysztofa w samym centrum ołtarza. Jego postać łączy sieć z pozoru nieoczywistych powiązań zarówno z rodem Moreelów, jak i miejscem do którego było przeznaczone retabulum. Jego obecność stanowi odwołanie do wezwania kościoła ze względu na fakt, że święto św. Krzysztofa i św. Jakuba, patrona kościoła, przypada w tym samym dniu. Dzieciątko na jego barkach jaśnieje wewnętrznym światłem i jest wyniesione ponad wszystkich, co odwołuje się do momentu Podniesienia w trakcie mszy. Jako patron wędrowców i pielgrzymów św. Krzysztof zapewniał ochronę przed nagłą śmiercią bez przyjęcia sakramentów, a zatem opiekował się i kupcami, którzy w swoim zawodzie przemierzali wiele dróg. Był też wzorem idealnego rycerza może zatem stanowić nawiązanie do rycerskich ambicji rodu Moreelów, którzy tytułowali się herbami mieszczańskimi.

Zamknięte skrzydła
Hans Memling, Tryptyk Moreelów, 1484 – przed 1489, Memlingmuseum Sint-Janshospitaal, Brugia

Willem Moreel zmarł w 1501, do końca życia pozostawał wrogo nastawiony do cesarza Maksymiliana I, co powodowało jego okresowe banicje z miasta. Być może miało to również wpływ na to, że wbrew ustanowionym fundacjom małżonkowie Moreel zostali pochowani najpierw na cmentarzu przy kościele św. Jakuba. Dopiero po interwencji jednego z synów ich ciała spoczęły przed ołtarzem w kaplicy rodowej w 1504. Tryptyk Moreelów jest wyrazem pobożności rodowej, której ciągłość zapewniają następne pokolenia. Na zamkniętych skrzydłach ukazano en grisaille (czyli szarościach imitujących rzeźby) postaci św. Jerzego i św. Jana Chrzciciela. Są to patroni imienni synów Moreelów, badacze przyjmują, że ta część kompozycji jest wykonana na ich zlecenie właśnie ok. 1504. W ten sposób zapewnili oni również sobie wieczną pamięć wśród żyjących i miejsce w ich modlitwach.   

Skrzydło prawe
Hans Memling, Tryptyk Moreelów, 1484 – przed 1489, Memlingmuseum Sint-Janshospitaal, Brugia

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *